હિંદુ મંત્રો

જાગતાં જ ઘણા લોકો સૌથી પહેલાં પોતાની ખુલ્લી હથેળીઓ જુએ છે, પોતાના હાથના કર્મમાં લક્ષ્મી, સરસ્વતી અને ગોવિંદને યાદ કરતાં.

પગ જમીન પર મૂકતાં પહેલાં, દરેક જીવને ધારણ કરનારી ધરતી માતા પ્રત્યે આદરની એક નાની પ્રાર્થના, પગના સ્પર્શ માટે ક્ષમા માગતાં.

સ્નાન કરતી વખતે બોલાય છે, જળમાં ભારતની પવિત્ર નદીઓનું આવાહન કરતાં, સ્વચ્છ શરીર અને નિર્મળ મન માટે.

ઋગ્વેદની સૌથી પ્રાચીન અને પૂજ્ય ઋચાઓમાંની એક, જે ચેતનાને પ્રકાશિત કરનાર દિવ્ય સૂર્ય સવિતાને સંબોધિત છે. પરંપરાથી પરોઢ, બપોર અને સંધ્યાએ જપાતી આ પ્રાર્થના મનની સ્પષ્ટતા અને સાચી સમજ માટે છે. શ્વાસ સ્થિર અને ધીમો રહેવા દો.

ઋગ્વેદમાં મળતો આ મંત્ર શિવને ત્ર્યંબક, પોષણ અને મુક્તિ આપનાર ત્રિનેત્ર પ્રભુ તરીકે નમન કરે છે. ભક્તો બીમારી, બદલાવ કે ચિંતાના સમયે, આરોગ્ય અને ભયમુક્તિની પ્રાર્થના તરીકે, શાંત મનથી સ્થિર આવર્તનોમાં તે જપે છે.

વૈષ્ણવ ભક્તિ પરંપરાનો મહામંત્ર ત્રણ નામોને ગૂંથે છે: હરે, કૃષ્ણ અને રામ. સંતોએ શીખવ્યું કે તેને સાચા મનથી દોહરાવવાથી હૃદય કોમળ બને છે. તે તુલસીની માળા પર ધીમેથી જપાય છે અને કીર્તનમાં સાથે ગવાય છે.

કોઈ પણ નવા કામની શરૂઆતમાં શુભ આરંભ અને વિઘ્નો દૂર કરવા ગણેશજીને યાદ કરાય છે. ઘણા ભક્તો કામ, અભ્યાસ કે પૂજા પહેલાં તેમનો મંત્ર બોલે છે.

મહાયોગી અને કલ્યાણકારી શિવને એક સરળ નમસ્કાર. રોજની પૂજા કે ધ્યાનમાં બોલાતો આ મંત્ર મનને સ્થિરતા અને ભક્તિ તરફ વાળે છે.

રામનું નામ ધર્મ, હિંમત અને ભક્તિની યાદ તરીકે પ્રિય છે. તેની સરળ લય તેને પ્રાર્થના અને ભજનમાં યાદ રાખવું સહેલું બનાવે છે.

કૃષ્ણને પ્રિય બાળક, મિત્ર અને ગુરુ તરીકે યાદ કરાય છે. ભક્તો નિકટતા અને સાંત્વના માટે ઘરે કે મંદિરમાં ધીમેથી તેમનું નામ દોહરાવે છે.

હનુમાનજી પોતાની શક્તિ અને રામ પ્રત્યેની અડગ ભક્તિ માટે પૂજાય છે. હિંમત અને ધીરજની જરૂર હોય ત્યારે ભક્તો તેમનું ઉદાહરણ યાદ કરે છે.

વાલ્મીકિ રામાયણના સુંદરકાંડમાં સીતાએ હનુમાનને કહેલો આ શ્લોક કોઈ મહત્વના કાર્યની શરૂઆતમાં કે લાંબા સમયથી ચાલતી અડચણ સામે જપાય છે, હનુમાનજી પાસે કાર્ય પૂરું કરવા અને દુઃખ દૂર કરવાની પ્રાર્થના સાથે.

વિષ્ણુને સૃષ્ટિના પાલનહાર તરીકે પૂજાય છે, જેમના રામ અને કૃષ્ણ સહિતના અવતારો ધર્મની પુનઃસ્થાપના કરે છે. ભક્તો રક્ષા અને શાંતિ માટે તેમનું નામ બોલે છે.

વિષ્ણુના નર-સિંહ રૂપ નરસિંહને પ્રહ્લાદની કથામાં યાદ કરાય છે, જેમની ભક્તિ સંકટમાં પણ અડગ રહી. ભક્તો હિંમત અને રક્ષા માટે આ મંત્ર બોલે છે.

વિષ્ણુના અવતાર પરશુરામ યોદ્ધા-ઋષિ છે, જેમની કથાઓ શિસ્ત અને હિંમતને જોડે છે. ભક્તો પૂજા અને સ્મરણમાં આ નમસ્કાર બોલે છે.

દેવ સેનાના સેનાપતિ કાર્તિકેયનું આવાહન સંશય અને આંતરિક આળસ દૂર કરવા થાય છે. તેમનો ષડક્ષર મંત્ર એકાગ્રતા અને નિર્ભયતા માટે બોલાય છે.

વિષ્ણુ અને શિવ સાથે ત્રિમૂર્તિમાં બ્રહ્મા સર્જક છે, જે વેદો અને જ્ઞાન સાથે જોડાયેલા છે. ભક્તો સર્જનની વ્યવસ્થા અને જ્ઞાનના સ્મરણમાં તે બોલે છે.

સૂર્યને જીવન, ઊર્જા અને સ્પષ્ટતાના પ્રત્યક્ષ સ્ત્રોત તરીકે પૂજાય છે. ઘણા ભક્તો સૂર્યોદયે તેમનો નમસ્કાર બોલતાં જળ અર્પે છે.

લક્ષ્મી સમૃદ્ધિ, શુભતા અને કલ્યાણ સાથે જોડાયેલાં છે, અને દિવાળીએ ખાસ પૂજાય છે. તેમનો મંત્ર કલ્યાણ અને સમૃદ્ધિની પ્રાર્થના છે.

દુર્ગાની કથાઓ સંસારની રક્ષા અને મહિષાસુર પર વિજયની વાત કરે છે. નવરાત્રિમાં અને રોજની પૂજામાં ભક્તો હિંમત અને રક્ષા માટે તેમનો મંત્ર બોલે છે.

સરસ્વતી વિદ્યા, સંગીત, વાણી અને કળાઓનાં દેવી છે. વિદ્યાર્થીઓ અને કલાકારો અભ્યાસ કે સર્જન પહેલાં તેમને યાદ કરે છે.

કાલી ઉગ્ર કરુણા, કાળની શક્તિ અને અહંકાર તથા માયાના અંતનું પ્રતીક છે. ભક્તો ઊંડી શ્રદ્ધાથી તેમને રક્ષા કરનારી મા તરીકે પૂજે છે.

પાર્વતી દેવી માનું કોમળ, પોષણ કરનારું રૂપ છે, જેમના તપે શિવનું હૃદય જીત્યું. ભક્તો પરિવારમાં સંવાદિતા અને આંતરિક શક્તિ માટે તેમનો મંત્ર બોલે છે.

પાર્વતીનું રૂપ અન્નપૂર્ણા પોષણનાં દેવી છે. કાશીની કથામાં સ્વયં શિવ તેમના હાથે ભિક્ષા પામે છે. તેમનો મંત્ર ઘણી વાર ભોજન પહેલાં બોલાય છે.

ચામુંડા દેવી માનું ઉગ્ર, રક્ષક રૂપ છે. ભક્તો કઠિન સમયમાં રક્ષા અને શક્તિ માટે આ મંત્ર બોલે છે, જે નવાર્ણ મંત્ર તરીકે જાણીતો છે.

કુબેર ધનના રક્ષક છે. તેમનો મંત્ર સમૃદ્ધિ સંબંધિત પૂજામાં બોલાય છે. તે ભક્તિનો ભાવ છે, ધન લાભનું વચન નહીં.

તિરુમલામાં વિષ્ણુના રૂપ વેંકટેશ્વર કરોડો માટે કરુણામય શરણ છે. તેમનો નાનો નમસ્કાર માળા પર, સવારની પૂજામાં કે ચાલતાં દોહરાવાય છે.

અય્યપ્પા ધર્મ, આત્મ-શિસ્ત અને સમતાનું પ્રતીક છે. ભક્તો નમ્રતા અને સંયમ માટે, ખાસ કરીને સબરીમાલા પહેલાંના વ્રતમ્ દરમિયાન, આ પોકાર દોહરાવે છે.

દત્તાત્રેય બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને શિવનું એકત્વ છે, અને પ્રકૃતિના ચોવીસ ગુરુઓ પાસેથી શીખનાર આદિ ગુરુ તરીકે પૂજાય છે. ભક્તો માર્ગદર્શન અને ગુરુકૃપા માટે તેમનો મંત્ર બોલે છે.

બટુક ભૈરવ, શિવના રક્ષક રૂપ અને પવિત્ર સ્થાનોના સંરક્ષક ભૈરવનું કોમળ, બાળ રૂપ છે. ભક્તો ભય અને અડચણો દૂર કરવા આ મંત્ર બોલે છે.

ધન્વંતરિ સમુદ્ર મંથનમાંથી અમૃત કળશ લઈને પ્રગટ્યા અને દિવ્ય વૈદ્ય તથા આયુર્વેદના સ્ત્રોત તરીકે પૂજાય છે. ભક્તો સ્વાસ્થ્ય સાધના પહેલાં કે સાજા થતી વખતે તે બોલે છે.

નટરાજ, જ્વાળાઓના વર્તુળમાં સર્જન, પાલન અને નવીનીકરણનું શિવનું બ્રહ્માંડીય નૃત્ય છે. કલાકારો અને સાધકો સંતુલન અને લાલિત્ય માટે આ રૂપને યાદ કરે છે.

દક્ષિણામૂર્તિ પરમ ગુરુ સ્વરૂપે શિવ છે, જે દક્ષિણ તરફ મુખ રાખીને મૌનથી ઉપદેશ આપે છે. વિદ્યાર્થીઓ અને સાધકો સમજ અને આંતરિક સ્થિરતા માટે તે બોલે છે.

રાધા અને કૃષ્ણને દિવ્ય પ્રેમના અતૂટ મિલન તરીકે સાથે યાદ કરાય છે. કરોડો લોકો રોજ માળા પર તેમનાં નામ જપે છે કે મોટેથી ગાય છે.

પંઢરપુરમાં ઈંટ પર ઊભેલા વિષ્ણુના રૂપ વિઠ્ઠલ, તુકારામ અને જ્ઞાનેશ્વર જેવા સંતોની વારકરી પરંપરાના કેન્દ્રમાં છે. ભક્તો ચાલતાં, કામ કરતાં કે શાંત પૂજામાં આ જાપ દોહરાવે છે.

મહાપ્રલયમાં રાજા મનુને માર્ગ બતાવ્યો, પવિત્ર જ્ઞાનને સાચવીને.

સમુદ્ર મંથન વખતે પર્વતને ટેકો આપ્યો.

સંતુલન પાછું લાવવા પૃથ્વીને બ્રહ્માંડીય જળમાંથી ઉપાડી.

ભક્ત પ્રહ્લાદની રક્ષા કરી અને દૈવી વ્યવસ્થા જાળવી.

ત્રણ બ્રહ્માંડીય પગલાંથી રાજા મહાબલિને નમ્રતા શીખવી.

યુદ્ધ-શિસ્તને આધ્યાત્મિક હિંમત સાથે જોડી.

ધર્મ, હિંમત અને ન્યાયનું સાક્ષાત્ સ્વરૂપ.

ભગવદ્ ગીતાનું જ્ઞાન આપ્યું.

ઘણી પરંપરાઓમાં નવમા અવતાર તરીકે પૂજાય છે, બળ અને ધરતીની સમૃદ્ધિનું પ્રતીક.

બીજી પરંપરાઓમાં નવમા અવતાર તરીકે પૂજાય છે, કરુણા અને અહિંસાના ગુરુ.

યુગના અંતે સત્યની પુનઃસ્થાપના માટે પ્રગટ થવાની ભવિષ્યવાણી.

બધી હિંદુ પરંપરાઓમાં ગુરુને અંધકાર દૂર કરનાર તરીકે પૂજાય છે. ઘણા લોકો પોતાનો રોજનો જાપ ગુરુઓને આ નમસ્કારથી શરૂ કરે છે.

શ્રદ્ધા અને સબૂરીના ઉપદેશ માટે યાદ કરાતા શિરડી સાંઈ બાબા અનેક પૃષ્ઠભૂમિના ભક્તો દ્વારા પૂજાય છે. શાંતિ અને ભરોસા માટે તેમનો મંત્ર રોજ ગણાય છે.

માધ્વ પરંપરાના 17મી સદીના સંત રાઘવેન્દ્ર તીર્થ પોતાની વિદ્વત્તા, રામભક્તિ અને કરુણા માટે યાદ કરાય છે. ભક્તો શક્તિ અને સ્પષ્ટતા માટે આ શ્લોક બોલે છે.

બધે જ સર્વ જીવોના સુખ, આરોગ્ય અને શાંતિ માટેની એક શાશ્વત પ્રાર્થના, જે ઘણી વાર રોજની પૂજા કે ધ્યાનના અંતે બોલાય છે.

બૃહદારણ્યક ઉપનિષદમાંથી: મને અસત્યથી સત્ય તરફ, અંધકારથી પ્રકાશ તરફ, મૃત્યુથી અમરત્વ તરફ લઈ જાઓ. ધ્યાન કે સવારની પૂજામાં બોલાય છે.

પંઢરપુરના માર્ગે વારકરીઓનો આનંદભર્યો જયઘોષ, જે પુંડલિકને યાદ કરે છે, જેમની ભક્તિ માટે વિઠ્ઠલ ઈંટ પર આવીને ઊભા રહ્યા, અને માર્ગને આગળ વધારનારા સંત જ્ઞાનેશ્વર અને તુકારામને.

વિઠ્ઠલનું સરળ નામ, જે ગામનાં મંદિરોથી આષાઢી વારી સુધી દરેક વારકરી ભજનમાં ગવાય છે. તેને માળા પર ધીમેથી દોહરાવો, કે બીજાઓ સાથે ગાઓ.

સંત જ્ઞાનેશ્વર અને સંત તુકારામની પાલખી સાથે પંઢરપુર સુધી ચાલતા યાત્રીઓ તેને ડગલે ને પગલે ગાય છે. વારકરીઓ જ્ઞાનેશ્વરને પ્રેમથી માઉલી, એટલે મા, કહે છે.

અક્કલકોટના શ્રી સ્વામી સમર્થનો નામ જાપ, જેમને દત્તાત્રેયનું સ્વરૂપ માનવામાં આવે છે. ભક્તો સ્થિરતા અને હિંમત માટે તે જપે છે, ઘણી વાર આખા મહારાષ્ટ્રનાં સ્વામી સમર્થ કેન્દ્રોમાં.

એક મરાઠી પ્રાર્થના જે મનને કહે છે કે શંકા અને ભય છોડી દે, કારણ કે સ્વામીનું બળ ભક્તની પાછળ ઊભું છે. તે સ્વામીના આશ્વાસનથી પૂરી થાય છે: ડરીશ નહીં, હું તારી સાથે છું.

શ્રી દત્તાત્રેય અને દત્ત પરંપરામાં તેમના પહેલા અવતાર શ્રીપાદ શ્રીવલ્લભની પ્રિય નામ ધૂન. દત્ત મંદિરોમાં ગુરુવારે અને દત્ત જયંતીએ તે ગવાય છે.

શ્રી વાસુદેવાનંદ સરસ્વતી (ટેંબે સ્વામી) રચિત અને ઘણાં દત્ત મંદિરોમાં પઠાતું આ સ્તોત્ર દેવોના દેવ શ્રી દત્તને ભક્તને ઘોર કષ્ટમાંથી ઉગારવા પ્રાર્થે છે.

શેગાંવના સંત ગજાનન મહારાજના હોઠ પર સદા રહેતો મંત્ર. તેમના ભક્તો તેને તેમના આશીર્વાદ તરીકે દોહરાવે છે અને ખાસ કરીને ગુરુવારે અને તેમના પ્રકટ દિને ગણે છે.

મનને ઉપદેશ આપતા સમર્થ રામદાસના શ્લોક શ્રી રામના અનંત માર્ગે નીકળતાં પહેલાં ગણેશ અને શારદાને નમનથી શરૂ થાય છે. ઘણા પરિવારો તે દર સાંજે બોલે છે.

ગણેશોત્સવનો મહાન જયઘોષ, જે ચિંચવડના સંત મોરયા ગોસાવીને યાદ કરે છે, જેમની ભક્તિએ તેમનું નામ ગણેશના નામ સાથે જોડી દીધું. આરતીમાં, શોભાયાત્રામાં અને સંકષ્ટી ચતુર્થીએ તે ગવાય છે.

સાત પહાડ ચઢીને તિરુમલા જતા યાત્રીઓનો સાત પહાડના સ્વામી માટેનો પોકાર. તે પગથિયાં પર, દર્શનની કતારમાં અને ઘરે ગવાય છે.

ગોવિંદાનાં નામોની લાંબી સ્તુતિ ગોવિંદા નામાલુની શરૂઆત, જે તેલુગુ ઘરોમાં શનિવારે, એટલે વેંકટેશ્વરના દિવસે, અને ખાસ કરીને પેરટાસિ (પુરટ્ટાસિ) મહિનામાં ગવાય છે.

પ્રભુને જગાડવા તિરુમલામાં અને અસંખ્ય ઘરોમાં પરોઢે ગવાય છે. તે શ્લોકથી શરૂ થાય છે જે રામાયણમાં ઋષિ વિશ્વામિત્રે બાળ રામને કહ્યો હતો.

રામ કોટિ એટલે રામનું નામ એક કરોડ વાર લખવાનું કે જપવાનું વ્રત, જે આંધ્ર પ્રદેશ અને તેલંગાણામાં ખૂબ પ્રિય છે. પૂરી થયેલી પોથીઓ ભદ્રાચલમ અને બીજાં રામ મંદિરોમાં અર્પણ થાય છે.

ભગવાન નરસિંહનું સરળ નામ, જેમની પૂજા યાદાદ્રિ, અહોબિલમ અને સિંહાચલમમાં થાય છે. ભક્તો તેને હિંમત અને રક્ષા માટે જપે છે.

શરવણભવ, એટલે બરુના તળાવમાં જન્મેલા, ભગવાન મુરુગનનું છ અક્ષરનું નામ છે. સ્કંદ ષષ્ઠી દરમિયાન અને કૃત્તિકાના દિવસોએ ઘરોમાં અને મુરુગનનાં છ ધામમાં તે જપાય છે.

મુરુગનના ભક્તોનો જોશીલો પોકાર, જે થાઈપૂસમ અને પંગુની ઉત્તિરમે કાવડી ઉપાડતાં ગવાય છે. વેટ્રિવેલ એટલે મુરુગનનો વિજયી ભાલો.

દેવરાય સ્વામિગલ રચિત મુરુગનનું રક્ષા સ્તોત્ર. તેનું શરૂઆતનું પદ કહે છે કે જે તેનો પાઠ કરે છે તે કષ્ટમાંથી મુક્ત થાય છે અને સમૃદ્ધિ તથા સ્થિર સાધના પામે છે. ઘણા લોકો તેનો રોજ, અને ખાસ કરીને સ્કંદ ષષ્ઠીના છ દિવસોમાં પાઠ કરે છે.

માણિક્કવાચકરના તિરુવાચકમનું પહેલું સ્તોત્ર, જે આખા તમિળ જગતનાં શૈવ ઘરો અને મંદિરોમાં ગવાય છે. તે પંચાક્ષર અને હૃદયને કદી ન છોડતા પ્રભુના ચરણોની સ્તુતિથી શરૂ થાય છે.

તિરુનાવુક્કરસર (અપ્પર)ને પથ્થર સાથે બાંધીને સમુદ્રમાં ફેંક્યા ત્યારે તેમણે આ ગાયું. તેમણે ગાયું કે દરેક સંકટમાં સાચો સાથી પંચાક્ષર નામ છે, અને પથ્થર તરી ગયો. ભક્તો યાત્રા પહેલાં તેનો પાઠ કરે છે.

તિરુજ્ઞાનસંબંદરે આ પદિગમ એ બતાવવા ગાયું કે પ્રભુના ભક્તો માટે નવ ગ્રહો કેવળ શુભ છે. ગ્રહોની ચિંતા થાય ત્યારે કે કંઈક નવું શરૂ કરતી વખતે લોકો તેનો પાઠ કરે છે.

આંડાલની તિરુપ્પાવૈ આખા માર્ગળી મહિનામાં પરોઢે ગવાય છે, રોજ એક પાસુરમ. પહેલું પાસુરમ આયરપાડીની યુવતીઓને નદીએ બોલાવે છે, કારણ કે સ્વયં નારાયણ તેમની ઇચ્છા પૂરી કરશે.